Saç ve Sakalı Siyaha Boyamanın Hükmü 7

Sonuçlar

1- Saç ve sakalları siyah renk ile boyamaktan dolayı tehdit içeren rivayetler Nebî sallallahu aleyhi ve sellem’den sahih ve illetsiz bir yoldan sabit olmamıştır. Sabit olan tarikin ise açıklaması yapılmış ve bu hadisin haramlık ifade etmediği, ahir zamanda ortaya çıkacak bir kavmin alametini bildirdiği ifade edilmiştir.
2- Ebu Kuhafe radıyallahu anh kıssasının sahih yollarla sabit olan rivayetlerinde “Siyahtan kaçının” ziyadesi geçmemektedir, bu ziyade şüpheli tariklerle gelmiştir. Bu ziyadeyi sikalardan yalnızca Muhammed b. Seleme el-Harranî rivayet etmiş, onun dışındaki sika raviler ise bu ziyade olmaksızın rivayet etmişlerdir. Bunu sikanın ziyadesi kabul edenler bu ibareyi sahih görmüşlerdir. Bununla beraber, bu ziyade, şarihler tarafından umumî bir yasaklık değil, Ebu Kuhafe’nin durumuyla ilgili olarak tenzihî bir sakındırma olarak ele alınmıştır. Çünkü Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem’in siyahlık sağlayan kına ve ketem ile boyanmayı tavsiyesi gibi hadisler, rivayetlerin arasını bu şekilde cem etmeye mecbur bırakmıştır.
3- Ağarmış saç ve sakalları boyamak suretiyle kâfirlere muhalefet emri mutlak olarak sabit olmuş, bu hususta siyah boyadan kaçınma emrine dair ziyade ise sahih ve illetsiz bir yoldan sabit olmamıştır. İhtiyaç anında beyanın te’hiri caiz olmadığından, saç ve sakalın boyanması emredilirken, siyahtan kaçınma uyarısının sabit olmaması, mutlak olarak siyaha boyamanın da cevazını gerektirir.
4- Kına ve ketem, koyu renk vererek siyahlaştıran boyalar olmasına rağmen hem Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem ve ashabı tarafından kullanılmış hem de tavsiye edilmiştir.
5- Siyah renk veren vesme (çivit) ile boyanmaktan sakınma hususunda tabiin’den bazılarından rivayetler sabit olmuştur. Onlar, ya aldatma söz konusu olması ihtimalinden dolayı ya da akları değiştirmeden bırakmayı tercih ettiklerinden yahut da ahir zamanda alametleri siyaha boyanmak olan kötü bir kavme benzememe düşüncesiyle bunu kerih görmüşlerdir.
Bununla birlikte sahabe, tabiin ve sonraki ilim ehlinden vesme, hem kına ve ketem gibi siyah renk veren boyalarla, hem sarı ve kırmızı renklerde boyandıkları, bunda sakınca görmedikleri sabit olmuştur. Nitekim Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem, akları boyamadan bırakmayı dinlerinin bir gereği gören Kitap Ehline muhalefet için boyamayı emretmiştir. Lakin Ali radıyallahu anh başta olmak üzere, sahabeden ve tabiinden birçok kimse akları olduğu gibi bırakmayı tercih etmişlerdir. Bu da, selefin, boyama emrini vacip olarak değerlendirmediklerini veya bu konuda muhayyer bırakan bir delile dayandıklarını gösteriyor.
Nitekim usulde bilindiği üzere bir emrin veya yasağın sebebi nasta açıklanmışsa, bu sebebin mahiyetine göre emir vaciplikten müstehaplığa, yasak da haramlıktan mekruhluğa hamledilir. Burada da ağarmış saç ve sakallarını boyamadan bırakan selefin böyle bir yorumda bulunmuş olmaları muhtemeldir.
Allah en iyi bilendir.

Saç ve Sakalı Siyaha Boyamanın Hükmü 6

 

Seleften Siyah Boyayı Mekruh Görenler

Ata b. Ebi Rabah Rahimehullah

Abdulmelik (b. Ebi Suleyman) rahimehullah’tan: “Atâ rahimehullah’a vesme (siyah renk veren çivit) ile boyanmak hakkında sorulunca dedi ki:

هُوَ مِمَّا أَحْدَثَ النَّاسُ قَدْ رَأَيْتُ نَفَرًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَمَا رَأَيْتُ أَحَدًا مِنْهُمْ يَخْتَضِبُ بِالْوَسْمَةِ مَا كَانُوا يَخْضِبُونَ إِلَّا بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ وَهَذِهِ الصُّفْرَةِ

“O, insanların sonradan çıkardıkları şeylerdendir. Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem’in ashabından bir topluluğu gördüm. Onlardan hiçbirinin vesme ile boyandığını görmedim. Onlar ancak kına ve ketem ile ve şu sarı boya ile boyanırlardı.”^[1]

Ata b. Ebi Rabah rahimehullah’ın görmemiş olması hüccet değildir. Nitekim birçok sahabiden bu durum sabit olmuştur.

Mucahid Rahimehullah

Sufyan – Ebu Rabah – Mucahid rahimehullah yoluyla:

أَنَّهُ كَرِهَ الْخِضَابَ بِالسَّوَادِ وَقَالَ أَوَّلُ مَنْ خَضَبَ بِهِ فِرْعَوْنُ

“Mucahid rahimehullah siyah ile boyanmayı hoş görmez ve şöyle derdi: “İlk siyahla boyanan Firavundur.”^[2]

Mekhûl Rahimehullah

Abdula’lâ (b. Abdila’lâ) – Burd (b. Sinan) – Mekhûl rahimehullah yoluyla:

أَنَّهُ كَرِهَ الْخِضَابَ بِالْوَسْمَةِ وَقَالَ خَضَبَ أَبُو بَكْرٍ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ

“Mekhûl rahimehullah vesme ile boyanmayı çirkin görür ve şöyle derdi: “Ebu Bekr radıyallahu anh kına ve ketem ile boyanmıştır.”^[3]

Mekhul rahimehullah, vesmeyi hoş görmemiştir, lakin kına ve ketem ile boyanmayı onaylamaktadır. Yani saf siyah boyayı, kına ve ketem karışımından oluşan siyahlaşmadan farklı değerlendirmiştir. Muhtemelen İbn Abbas radıyallahu anhuma hadisi gibi rivayetlerden dolayı saf siyahı hoş görmemiş gibidir.

Said b. Cubeyr Rahimehullah

Yahya b. Âdem – Hammad b. Zeyd – Eyyub es-Sahtiyani rahimehullah yoluyla:

سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ وَسُئِلَ عَنِ الْخِضَابِ بِالْوَسْمَةِ فَكَرِهَهُ فَقَالَ يَكْسُو اللَّهُ الْعَبْدَ فِي وَجْهِهِ النُّورَ ثُمَّ يُطْفِئُهُ بِالسَّوَادِ؟

“Said b. Cubeyr rahimehullah’a vesme ile boyanmak hakkında sorulurken işittim. Bunu çirkin gördü ve dedi ki: “Allah onun yüzüne nur vermişken nasıl onu siyahla söndürüyor?”^[4]

Sahabe ile tabiinden bazıları Allah yolunda ağaran saç ve sakalların Allah’tan bir nur olması sebebiyle onu boyamayı tercih etmiyorlardı. Said b. Cubeyr rahimehullah’ın sözü de bu görüşte olduğunu ifade etmektedir.

Abdullah b. Amr radıyallahu anhuma’dan: Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

لَا تَنْتِفُوا الشَّيْبَ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَشِيبُ شَيْبَةً فِي الْإِسْلَامِ قَالَ عَنْ سُفْيَانَ إِلَّا كَانَتْ لَهُ نُورًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَقَالَ فِي حَدِيثِ يَحْيَى إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهَا حَسَنَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً

“Akları yolmayın. Zira o müslümanın nurudur. Herhangi bir müslüman İslam’da (saç veya sakalını) ağartırsa Allah onun için mutlaka bir hasene yazar, bir derecesini yükseltir ve bir hatasını siler.”^[5]

Katade b. Diâme es-Sedûsî Rahimehullah

Yahya – Abdulvehhab – Said – Katade rahimehullah yoluyla:

أَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ أَنْ يَخْضِبَ بِالسَّوادِ

“Katade rahimehullah siyaha boyanmayı çirkin görüyordu.”[6]

Muhtemelen Katade rahimehullah da, tıpkı Said b. Cubeyr gibi ağaran kılların değiştirilmesini hoş görmemiştir. Çünkü kendisi Enes radıyallahu anh’den şu hadisi riyavet etmiştir: Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

لَا تُغَيِّرُوا هَذِهِ الشيبة فَمَنْ كَانَ مُغَيِّرَهَا لَا مَحَالَةَ فَبِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ

 “Şu akları değiştirmeyin. Mutlaka yapacaksanız kına ve ketem ile boyayın.”[7]

Bu Babda Sabit Olmayan Rivayetler

Ömer Radıyallahu Anh

Muslim b. İbrahim – Abdussamed b. Habib b. Abdillah el-Ezdî – babası – el-Hakem b. Amr el-Gifari radıyallahu anh yoluyla:

دَخَلْتُ أَنَا وَأَخِي رَافِعِ بْنِ عَمْرٍو عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ولحيتي مخضوبة بحِنَّاء ولحية أخي مخضوبة بورس وزعفران قالَ الحكم فَقَالَ عُمَرُ لخضابي هَذَا خِضَابُ الْإِسْلَامِ وَقَالَ لخضاب رَافِعٍ هَذَا خِضَابُ الْإِيمَانِ قالَ وسئل عَن خضاب السواد فكرهه

“Ben ve kardeşim Rafi b. Amr, Ömer b. el-Hattab radıyallahu anh’ın yanına girdik. Benim sakalım kına ile boyalı idi. Kardeşimin saklı ise vers ve za’feranla boyalıydı. Ömer radıyallahu anh benim boyam hakkında: “Bu İslam boyasıdır” dedi. Rafi’nin boyası hakkında da: “Bu iman boyasıdır” dedi. Siyah boya sorulunca onu hoş görmedi.”^[8]

Bunun isnadı çok zayıftır. Abdussamed b. Habib zayıftır. Babası Habib b. Abdillah el-Ezdî meçhuldür.

Harun b. Ömer – Damra b. Rebia – Abdulaziz b. Ebi Ravvad yoluyla:

اخْتَضَبَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ بِالسَّوَادِ فَجَاءَ إِلَى عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَ فَرَضِيتَ بَعْدَ أَنْ كَانَ يُقَالُ لَكَ كَهْلُ قُرَيْشٍ أَنْ يُقَالَ لَكَ شَابٌّ مِنْ شَبَابِ قُرَيْشٍ؟ ثُمَّ قَالَ خِضَابُ الْإِيمَانِ الصُّفْرَةُ وَخِضَابُ الْإِسْلَامِ الْحُمْرَةُ وَخِضَابُ الشَّيْطَانِ السَّوَادُ

“Amr b. el-As radıyallahu anh siyah ile boyanmış olduğu halde Ömer radıyallahu anh’e geldi ve selam verdi. Ömer radıyallahu anh ona: “Sen kimsin?” dedi. O da: “Amr b. el-Âs” dedi. Ömer radıyallahu anh dedi ki:

“Sana Kureyş’in olgunu denilmesinden sonra Kureyş’in gençlerinden biri denilmesine mi razı oldun?” Sonra (İbn Ebi Ravvad dedi ki) “İmanın boyası sarıdır. İslam’ın boyası kızıldır. Siyah ise şeytanın boyasıdır.”^[9]

Abdulaziz b. Ebi Ravvad, Ömer radıyallahu anh’e yetişmemiştir. Doğrusu son cümle Abdulaziz b. Ebi Ravvad’ın sözüdür. Nitekim İbn Ebi Hayseme Tarihinde, Harun b. Ma’ruf – Damra b. Rebia yoluyla bu son cümleyi İbn Ebi Ravvad’ın kendisinin söylediğini rivayet etmiştir.[10] Nitekim Amr b. el-As radıyallahu anh’ın bu kıssası diğer bir tarikten de rivayet edilmiş ve bunda son cümle yer almamıştır:

İbn Vehb – İbn Lehia – Ebu Kubeyl el-Meafiri yoluyla:

دَخَلَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ وَقَدْ صَبَغَ رَأْسَهُ وَلِحْيَتَهُ بِالسَّوَادِ فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ أَنَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَهْدِي بِكَ شَيْخًا وَأَنْتَ الْيَوْمَ شَابٌّ عَزَمْتُ عَلَيْكَ إِلَّا مَا خَرَجْتَ فَغَسَلْتَ هَذَا السَّوَادَ

“Amr b. el-As radıyallahu anh, saç ve sakallarını siyaha boyamış halde Ömer b. el-Hattab radıyallahu anh’ın yanına girdi. Ömer radıyallahu anh ona: “Sen kimsin?” dedi. O da: “Ben Amr b. el-As’ım” dedi. Ömer radıyallahu anh dedi ki: “Sen yaşlı biriydin, bugün ise bir gençsin! Mutlaka yanımdan çıktığında bu siyahlıkları yıka!”^[11]

Bunun isnadı kopuktur. Ebu Kubeyl ashaba yetişmemiştir.

Ufeyr b. Ma’dan Rahimehullah

Kadı Ebu Bekr el-Hîrî – Muhammed b. Ya’kub el-A’sam – Bahr b. Nasr – İbn Vehb – Mesleme b. Ali – Ufeyr b. Ma’dan veya başkası yoluyla:

الصُّفْرَةُ خِضَابُ الْإِيمَانِ وَالْحُمْرَةُ صِبَاغُ الْإِسْلَامِ وَالسَّوادُ صِبَاغُ آلِ فِرْعَوْنَ

“Sarı iman boyasıdır. Kırmızı İslam boyasıdır. Siyah ise Firavun ailesinin boyasıdır.”^[12]

Amir b. Şerahil eş-Şa’bî Rahimehullah

Ubeyde – Sâid b. Muslim yoluyla:

سُئِلَ الشَّعْبِيُّ عَنِ الْخِضَابِ بِالْوَسْمَةِ فَكَرِهَهُ

“eş-Şa’bî rahimehullah’a vesme ile boyanmak sorulunca bunu çirkin gördü.”^[13]

Bunun isnadı çok zayıftır. Said b. Muslim metruk olup, kendisinden daha kuvvetli olana muhalefet ettiği için rivayeti münkerdir: İbn Humeyd – Yahya – Abdulhamid rahimehullah yoluyla:

رَأَيْت الشّعبِيّ يخضب بِالْحِنَّاءِ والكتم

“eş-Şa’bî rahimehullah’ın kına ve ketem ile boyanmış olduğunu gördüm.”[14]

---

[1] Sahih maktu. İbn Ebî Şeybe (5/184) Taberî Tehzibu’l-Asar (846) İbn Sa’d (1223)

[2] Sahih maktu. İbn Ebî Şeybe (5/184)

[3] Hasen. İbn Ebî Şeybe (5/184)

[4] Sahih maktu. İbn Ebî Şeybe (5/184) İbn Sa’d (10291) İbn Abdilber et-Temhid (21/86)

[5] Hasen. Ahmed (2/179, 207, 210); Ebu Davud (4202); Tirmizi (2821); Nesai (5068); İbn Mace (3721)

[6] Sahih maktu. Hallal el-Vukuf (139)

[7] Zayıf. Taberî Tehzibu’l-Asar (957-958) Taberânî Musnedu'ş-Şamiyyîn (2590) İbn Adiy el-Kamil (6/116) İsnadında Said b. Beşir zayıftır.

[8] Çok zayıf. İbn Sa’d Tabakat (5989) Abdussamed b. Habib zayıftır. Babası Habib b. Abdillah el-Ezdî meçhuldür.

[9] Çok zayıf. İbn Şebbe Tarihu’l-Medine (3/854) Abdulaziz b. Ebi Ravvad’da zayıflık olup, isnadı munkatıdır.

[10] Sahih maktu. İbn Ebi Hayseme Tarih (908)

[11] Zayıf mevkuf. Beyhakî (15222) mürsel olup İbn Lehia, an’ane ile rivayet etmiştir.

[12] Çok zayıf. Hatib el-Cami (879) İsnadında Mesleme b. Ali metruk, Ufeyr b. Ma’dan zayıftır.

[13] Çok zayıf. İbn Ebî Şeybe (5/184) isnadında Sâid b. Muslim metruktur.

[14] Zayıf. Taberî Tehzibu’l-Asar (876) Muhammed b. Humeyd zayıftır.

Saç ve Sakalı Siyaha Boyamanın Hükmü 5

Seleften Siyah Boyayı Caiz Görenler

Ashab-ı Kirâm

Ebu Bekr Radıyallahu anh

Ukbe b. Vessac – Enes radıyallahu anh yoluyla: Dedi ki:

قَدِمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَيْسَ فِي أَصْحَابِهِ أَشْمَطُ غَيْرَ أَبِي بَكْرٍ فَغَلَفَهَا بِالحِنَّاءِ وَالكَتَمِ

“Nebî sallallahu aleyhi ve sellem Medine’ye geldiğinde ashabı arasında Ebu Bekr radıyallahu anh dışında saçı sakalı ak olan yoktur. O da kına ve ketem ile boyadı.”[1]

El-Evzai – Ebu Ubeyd – Ukbe b. Vessac – Enes radıyallahu anh yoluyla:

قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَدِينَةَ وَكَانَ أَسَنَّ أَصْحَابِهِ أَبُو بَكْرٍ فَغَلَّفَهَا بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ حَتَّى قَنَأَ لَوْنُهَا سَوَادًا فَلَمَّا أَصْبَحْتُ غَدَوْتُ فَقُلْتُ قَنَأَ لَوْنُهَا سَوَادًا قَالَ لَمْ أَقُلْ سَوَادًا

“Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem Medine’ye geldiği zaman ashabından en yaşlısı Ebu Bekr radıyallahu anh idi. O da kına ve ketem ile boyanarak rengini koyulaştırdı ve siyahlaştırdı. Sabah olunca gittim ve dedim ki: “Rengi kararmıştı. Ama simsiyah diyemem.”[2]

Ma’mer – ez-Zuhri – (Urve b. ez-Zubeyr) - Aişe radıyallahu anha yoluyla:

أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ يَخْضِبُ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ

“Ebu Bekr radıyallahu anh kına ve ketem ile boyanırdı.”[3]

Humeyd et-Tavil rahimehullah dedi ki: “Enes radiyallahu anh’e şöyle soruldu: “Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’in aklarını boyar mıydı?” Enes radiyallahu anh dedi ki: 

فَقَالَ لَمْ يَشِنْهُ الشَّيْبُ وَلَكِنْ خَضَبَ أَبُو بَكْرٍ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ وَخَضَبَ عُمَرُ بِالْحِنَّاءِ

“Aklaşma onu çirkinleştirmemişti. Lakin Ebu Bekr radiyallahu anh kına ve ketem ile boyardı. Ömer radiyallahu anh ise kına ile boyardı.”^[4]

Bu hadis Buhârî ve Muslim'in şartlarına göre sahihtir. Kına ve ketem siyah renk veren bir boyadır.

Şeyban – Muhammed b. Raşid el-Mekhulî – Mekhul – Musa b. Enes – babası Enes b. Malik radıyallahu anh yoluyla:

لم يبلغ النبي صلى الله عليه وسلم من الشيب ما يخضبه ولكن أبا بكر رضي الله عنه قد كان يخضب لحيته ورأسه بالحناء والكتم حتى يسود شعره

“Nebî sallallahu aleyhi ve sellem’in akları boyayacak kadar çoğalmamıştı. Lakin Ebu Bekr radıyallahu anh sakalını ve saçını kına ve ketemle boyar, öyle ki kılları siyahlaşırdı.”[5]

Ömer Radıyallahu Anh

Abdullah b. İdris el-Evdi – Hişam b. Hassan – İbn Sirin rahimehullah yoluyla:

سُئِلَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ هَلْ خَضَبَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ قَالَ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ رَأَى مِنَ الشَّيْبِ إِلَّا - قَالَ ابْنُ إِدْرِيسَ كَأَنَّهُ يُقَلِّلُهُ - وَقَدْ خَضَبَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ

“Enes b. Malik radıyallahu anh’e Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem’in boyası sorulunca dedi ki: “Onun aklarını ancak şu kadar gördüm.” – İbn İdris dedi ki: azlığını kastediyor gibiydi – Ebu Bekr ve Ömer radıyallahu anhuma ise kına ve ketem ile boyanmışlardır.”[6]

Ali b. Hucr – Şuayb b. İshak ed-Dimeşki – Ebu Lahik – Abdullah b. Muaviye yoluyla: ve; Abdullah b. Hafs et-Tahî – Zekeriyya b. Yahya b. Nafi el-Ezdî – babası yoluyla: ve; el-Haris b. Ömer b. el-Haris et-Tahî – Ebu’l-Buhterî b. Abdilhamid et-Tâhî yoluyla: Ömer b. el-Hattab radıyallahu anh dedi ki:

اخْتَضَبُوا بِالسَّوَادِ فإنه أنس للنساء وهَيْبَةٌ لِلْعَدُوِّ

“Siyah ile boyanın. Zira o kadınlar için ünsiyet ettirici, düşmana karşı heybet vericidir.”^[7]

Bu üç tarikte de meçhul raviler vardır.

Sa’d b. Ebi Vakkas Radıyallahu Anh

Suleyman b. Mesleme – Ma’mer – Zuhri – Amir b. Sa’d rahimehullah yoluyla:

أَنَّ سَعْدًا كَانَ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“Sa’d radıyallahu anh siyah ile boyanırdı.”[8]

Yunus b. Yezid el-Eylî – İbn Şihab – Said b. el-Museyyeb rahimehullah yoluyla:

أَنَّ سَعْدَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ كَانَ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“Sa’d b. Ebi Vakkas radıyallahu anh siyah ile boyanırdı.”^[9]

Leys b. Sad – Muhammed b. Aclan – ismini verdiği bir topluluk yoluyla:

أَنَّ سَعْدًا كَانَ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“Sa’d (b. Ebi Vakkas) radıyallahu anh siyah ile boyanırdı.”^[10]

İbn Ömer Radıyallahu Anhuma

Huşeym – Husayn – eş-Şa’bî rahimehullah yoluyla:

سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنِ الْخِضَابِ بِالْوَسِمَةِ فَلَمْ يَعْرِفْهَا قَالَ قُلْتُ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ؟ قَالَ فَقَالَ ذَاكَ خِضَابُ أَهْلِ تُهَامَةَ

“İbn Ömer radıyallahu anhuma’ya vesme ile boyanmayı sordum. Bilmediğini söyledi. Ben: “Peki kına ve ketem?” dedim. Dedi ki: “O, Tihame halkının boyasıdır.”^[11]

El-Hasen ve el-Huseyn b. Ali Radıyallahu Anhum

Amr b. Osman – babası – İbn Lehia – Abdurrahman b. Ferruh yoluyla:

كُنْتُ أَنَا مَعَ الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ رضي الله عنهما فَكَانَا يَخْضِبَانِ بِالسَّوَادِ إِلَّا أَنَّ الْحَسَنَ يَتْرُكُ عَنْفَقَتَهُ بَيْضَاءَ

“el-Hasen ve el-Huseyn radıyallahu anhuma ile beraberdim. O ikisi siyah ile boyanırlardı. Ancak el-Hasen radıyallahu anh dudakları ile çenesi arasında beyazlık bırakırdı.”^[12]

Kamil b. Talha el-Cahderi - İbn Lehia – Abdurrahman b. Burzuc yoluyla:

رَأَيْتُ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا ابْنَيْ فَاطِمَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا يَخْضِبَانِ بِالسَّوَادِ وَكَانَ الْحُسَيْنُ يَدَعُ الْعَنْفَقَةَ

“Fatıma radıyallahu anha’nın çocukları el-Hasen ve el-Huseyn radıyallahu anhuma’yı siyah ile boyanmış olarak gördüm. el-Hasen radıyallahu anh dudağı ile çenesi arasını beyaz bırakmıştı.”^[13]

Abdulaziz b. Rufey – Kays mevla Habbab rahimehullah yoluyla:

دَخَلْتُ عَلَى الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ وَهُمَا يَخْضِبَانِ بِالسَّوَادِ

“el-Hasen ve el-Huseyn radıyallahu anhuma’nın yanlarına girdim. İkisi de siyah ile boyanmışlardı.”^[14]

Said b. Yahya el-Umevi – babası – Muaviye b. İshak (b. Talha b. Ubeydillah) –Umm İshak bt. Talha (Aişe bt. Talha’nın kızkardeşi) yoluyla:

خضب الْحسن وَالْحُسَيْن جَمِيعًا بِالسَّوَادِ

“el-Hasen ve el-Huseyn radıyallahu anhuma siyahla boyanırlardı.”^[15]

Abdullah b. Davud – Muhammed b. Kays – Ebu Avn (Muhammed b. Ubeydillah) yoluyla:

رَأَيْت الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا يَخْضِبَانِ بالوسمة

“el-Hasen ve el-Huseyn radıyallahu anhuma’yı vesme ile boyanmış gördüm.”^[16]

El-Hasen b. Ali Radıyallahu anhuma

Useyd b. Asım – Amir b. İbrahim – Ya’kub el-Kummî – Anbese b. Said– İbrahim b. Muhacir, eş-Şa’bî rahimehullah yoluyla:

أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ كَانَ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“el-Hasen radıyallahu anh siyah ile boyanırdı.”^[17]

Ma’mer b. Raşid – ez-Zuhri rahimehullah yoluyla:

كَانَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“el-Hasen b. Ali radıyallahu anhuma siyah ile boyanırdı.”^[18]

Ebu Kurayb – Muaviye b. Hişam – Muhammed b. İsmail b. Reca – Ca’fer b. Muhammed – babası (Muhammed b. Ali el-Bakır) rahimehullah yoluyla:

أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ كَانَ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“el-Hasen b. Ali radıyallahu anhuma siyah ile boyanırdı.”^[19]

Abdulvehhab b. Atâ – Ebu’r-Rebi (Eş’as b. Said) es-Semman – Ubeydullah b. Ebi Yezid yoluyla:

رَأَيْتُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ قد خضب بِالسَّوَادِ وعنفقته غراء بيضاء

“el-Hasen b. Ali radıyallahu anh’ı siyah ile boyanmış gördüm. Dudakları ile çenesi arası beyaz idi.”[20]

Hidbe b. Halid – el-A’lâ b. Halid er-Riyahi – Zadan Ebi Mansur yoluyla:

رَأَيْتُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ يَخْضِبُ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ

“el-Hasen b. Ali radıyallahu anhuma’yı kına ve ketemle boyanmış gördüm.”^[21]

Haccac b. Nusayr - El-Yeman b. el-Mugira – Muslim b. Ebi Meryem yoluyla:

رَأَيْتُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“el-Hasen b. Ali radıyallahu anhuma’yı siyah ile boyanmış gördüm.”^[22]

El-Huseyn b. Ali Radıyallahu anhuma

Cerir – Muhammed – Enes b. Malik radıyallahu anh yoluyla:

أُتِيَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زِيَادٍ بِرَأْسِ الحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَجُعِلَ فِي طَسْتٍ فَجَعَلَ يَنْكُتُ وَقَالَ فِي حُسْنِهِ شَيْئًا فَقَالَ أَنَسٌ كَانَ أَشْبَهَهُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَكَانَ مَخْضُوبًا بِالوَسْمَةِ

“Ubeydullah b. Ziyad’a el-Huseyn radıyallahu anh’ın başı getirildi. Onu bir leğene koydu ve ona dokunmaya başladı. Onun güzelliğine dair bir şey söyledi. Bunun üzerine Enes radıyallahu anh dedi ki: “Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem’e en çok benzeyenleri O idi. Vesme ile boyanmıştı.”[23]

Muhammed b. Abdirrahim Ebu Yahya – Huseyn b. Muhammed (el-Mervezi) – Cerir b. Hazım – Muhammed b. Sirin – Enes b. Sirin rahimehullah yoluyla:

أَنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ كَانَ يَخْضِبُ بِالْوَسْمَةِ

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma vesme ile boyalanırdı.”[24]

Zadan Ebu Mansur rahimehullah dedi ki:

رَأَيْت رَأس الْحُسَيْن بن عَليّ رَحْمَة الله عَلَيْهِ حِين أُتِي بِهِ ابْن زِيَاد وَهُوَ مخضوب بِالْوَسْمَةِ

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’nın başının Ziyad’a getirildiği zaman vesme ile boyanmış olduğunu gördüm.”^[25]

Ebu İshak – el-Ayzar b. Hureys rahimehullah yoluyla:

رَأَيْتُ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ يَخْضِبُ بِالْوَسْمَةِ

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’yı vesme ile (diğer rivayette: “siyah ile”, bir diğer rivayette: “kına ve ketem ile”) boyanırken gördüm.”^[26]

Ubeydullah b. Musa – İsrail – Muhammed b. Kays rahimehullah yoluyla:

أنه رأى الْحُسَيْن بن عَليّ ولحيته مخضوبة بِالْوَسْمَةِ

“O, el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’nın sakalının vesme ile boyanmış olduğunu görmüştür.”[27]

Amr – İbnu’l-Mubarek – Ma’mer – ez-Zuhri – Ali b. el-Huseyn rahimehullah yoluyla:

كَانَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ رضي الله عنه يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anh siyah ile boyanırdı.”^[28]

İbrahim b. Muhacir ve Firas - Amir eş-Şa’bî rahimehullah yoluyla:

رأيت الْحُسَيْن بْنِ عَلِيٍّ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’nın siyah ile boyandığını gördüm.”^[29]

Ebu Asım – İbn Curayc – Amr b. Atâ rahimehullah yoluyla:

رَأَيْتُ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ يَصْبَغُ بْالْوَسْمَةِ أَمَّا هُوَ فَكَانَ ابْنَ سِتِّينَ وَكَانَ رَأْسُهُ وَلِحْيَتُهُ شَدِيدَيِ السَّوَادِ

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’nın vesme ile bıyandığını gördüm. O altmış bir yaşında idi ve saçı sakalı simsiyah idi.”^[30]

Abdulmelik b. Amr Ebu Amir el-Akdî – Şu’be – Ca’fer b. Muhammed – babası (Muhammed b. Ali el-Bakır) rahimehullah yoluyla:

أَنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ كَانَ يَخْضِبُ بِالْوَسْمَةِ

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma vesme ile boyanırdı.”[31]

Sufyan – es-Serî b. Ka’b el-Ezdî rahimehullah yoluyla:

رَأَيْت الْحُسَيْن بن عَليّ وَاقِفًا على برذون قد خضب لحيته بِالْوَسْمَةِ

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’yı katır üzerinde dururken gördüm. Sakalını vesme ile boyamıştı.”^[32]

Muhammed b. Ebi Ömer – Sufyan rahimehullah yoluyla:

قلت لعبيد اللَّهِ بْنَ أَبِي يَزِيدَ رَأَيْتُ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ؟ قَالَ نَعَمْ فِي حَوْضِ زَمْزَمَ الرأس واللحية أسودان إلا هذا يَعْنِي العنفقة أبيض فلا يدري أصبغ وأبقى ذاك؟ أو لم يشب منه غيره

“Ubeydullah b. Ebi Yezid rahimehullah’a: “Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’yı gördün mü?” dedim. Dedi ki: “Evet, zemzem havuzunun orada gördüm. Saçı ve sakalı simsiyah idi. Ancak dudağı ile çenesi arası beyazdı. Bilmiyorum boyarken o kısmı kasten mi bıraktı yoksa başka yeri ağarmadı mı?”^[33]

Malik b. İsmail – Hasen b. Salih – es-Suddî rahimehullah yoluyla ve Ubeydullah b. Musa – İsrail – es-Suddî rahimehullah yoluyla:

رأيت الحسين بن علي ولحيته شديدة السواد ومعه ابنه علي

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’yı gördüm. Sakalı simsiyah idi ve yanında oğlu Ali de vardı.”^[34]

Ubeydullah b. Musa – İsrail – es-Suddî – Kesir mevla Beni Haşim yoluyla:

أن الحسين بن علي كان يخضب بالوسمة

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma vesme ile boyanırdı.”[35]

Ma’n b. İsa – Ebu Ma’şer el-Medini – Said b. Ebi Said el-Makburi rahimehullah yoluyla:

رَأَيْتُ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’nın siyah ile boyandığını gördüm.”^[36]

Muhammed b. Ubeyd – Talha (b. Musarrif) - Ömer b. Ata el-Mekki ve Ubeydullah b. Ebi Yezid el-Mekki yoluyla; dediler ki:

رأينا لْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ وهو يسود رأسه ولحيته

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’nın saç ve sakalını siyahlaştırdığını gördük.”^[37]

Ubeydullah b. Ömer b. Eban – Suleym b. Muslim – İbn Cureyc – Ömer b. Ata b. Ebi’l-Huvar ve Ubeydullah b. Ebi Yezid yoluyla, dediler ki:

رَأَيْنَا الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ يَخْضِبُ بِالْوَسْمَةِ

“el-Huseyn b. Ali radıyallahu anhuma’yı vesme ile boyanırken gördük.”[38]

Ukbe b. Âmir Radıyallahu Anh

Ebu Uşşane Hay b. Yu’min el-Meafiri rahimehullah’tan:

رَأَيْت عقبَة بن عَامر يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ وَيَقُول نخضب أَعْلَاهَا وتأبى أُصُولهَا قَالَ وَكَانَ شَاعِرًا

“Ukbe b. Amir radıyallahu anh’ı siyaha boyanmış gördüm. Diyordu ki: “Üst tarafını boyadık, kökleri kaldı.” Kendisi bir şâir idi.”^[39]

Hayve b. Şurayh – Zuhre b. Ma’bed – babası ve dedesi yoluyla:

رَأَيْت عقبَة يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“Ukbe (b. Amir) radıyallahu anh’ı siyah ile boyanmış gördüm.”^[40]

Yezid b. Ebi Habib – Ebu’l-Hayr – Ukbe b. Amir radıyallahu anh yoluyla:

أَنَّهُ كَانَ يَصبغ شعر رَأسه بِشَجرة يُقَال لهَا الصَبِيب كَأَشَد السواد

“Ukbe b. Amir radıyallahu anh saçlarını es-sabib denilen ve koyu siyah renk veren bir bitkiyle boyardı.”^[41]

Abdullah b. Amr, Abdullah b. Ummi Haram ve Vâsile b. el-Eska Radıyallahu Anhum

Suleyman b. Abdilhamid Ebu Eyyub el-Humusi – el-Hattab b. Osman el-Fevzi – Muhammed b. Humeyr – İbrahim b. Ebi Able rahimehullah yoluyla:

رأيت من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم ابن عمرو وعبد الله بن أم حرام وواثلة بن الأسقع وغيرهم …ويخضبون بالحناء والكتم

“Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem’in ashabından İbn Amr, Abdullah b. Ummi Haram, Vâsile b. el-Eska radıyallahu anhum ve başklarını gördüm… Onlar kına ve ketem ile boyanırlardı.”[42]

Aişe Radıyallahu Anha

Hammad b. Seleme – Umm Şebib el-Basriyye rahimehallah yoluyla:

أنها سَأَلت عَائِشَة رضي الله عنها عن المرأة تَخضِب رَأسَها لِزَوجِها بِالسَّواد؟ فقالت وما بأسٌ بذلك؟

“O, Aişe radıyallahu anha’ya kadının kocasına karşı saçlarını siyaha boyamasını sorunca dedi ki: “Bunda ne sakınca var?”^[43]

Umm Seleme Radıyallahu Anha

Muhammed b. el-Vezir – el-Velid b. Muslim – Hammad b. Seleme – Musseh (el-Ezdiyye) – Umm Seleme radıyallahu anha yoluyla: Umm Seleme radıyallahu anha dedi ki:

لا بَأس أن تَخضِب المرأة رَأسَها بالسواد

“Kadının saçlarını siyaha boyamasında bir sakınca yoktur.”^[44]

Tabiîn ve Sonrakiler

El-Haccac b. Ertae ve İbn Ebi Leyla Rahimehumallah

El-Fadl b. Ya’kub’dan: Said b. Mesleme rahimehullah dedi ki:

رَأَيْتُ الْحَجَّاجَ بْنَ أَرْطَأَةَ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ وَرَأَيْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“el-Haccac b. Ertae rahimehullah’ı siyaha boyanmış gördüm. İbn Ebi Leyla rahimehullah’ı siyaha boyanmış gördüm.”^[45]

Ebu Said el-Eşec – Abdullah b. el-Eclah rahimehullah yoluyla:

وَرَأَيْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى والْحَجَّاجَ بْنَ أَرْطَأَةَ يخضبان بالوسمة

“İbn Ebi Leyla ve el-Haccac b. Ertae rahimehumallah’ın vesme ile boyandıklarını gördüm.”[46]

Hatib el-Bağdadi; İbnu’l-Ebbar – Muhammed b. Humeyd – Cerir b. Abdilhamid rahimehullah yoluyla şöyle dediğini rivayet etmiştir:

رَأَيْتُ الْحَجَّاجَ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ وَرَأَيْتُ مُحَمَّد بن عَبْد الرَّحْمَنِ بن أَبِي لَيْلَى يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“el-Haccac (b. Ertae) rahimehullah’ın siyahla boyandığını gördüm. Muhammed b. Abdirrahman b. Ebi Leyla rahimehullah’ın siyahla boyandığını gördüm.”[47]

Nafi b. Cubeyr Rahimehullah

Ebu Kurayb Muhammed – İbn Fudayl – el-Velid b. Cumey’ rahimehullah yoluyla:

كَانَ نَافِعُ بْنُ جُبَيْرٍ يَخْضِبُ بِالْوَسْمَةِ

“Nafi b. Cubeyr rahimehullah vesme ile boyanırdı.”^[48]

Veki – Abdullah b. Abdirrahman b. Mevhib rahimehullah yoluyla:

رَأَيْتُ نَافِعَ بْنَ جُبَيْرٍ يَخْتَضِبُ بِالسَّوَادِ

“Nafi b. Cubeyr rahimehullah’ı siyah ile boyanmış gördüm.”[49]

Muhammed b. Sirin Rahimehullah

Ubeydullah b. Muaz, babasından, o Eş’as’tan, o da Muhammed (İbn Sirin) rahimehullah’tan rivayet ediyor:

أنه كان لا يَرَى بَأسًا بِالخِضاب بِالسَّواد والحُمرَة ما لم يَغُرَّ امرأةً وكان محمد يَخضِب بِالحُمرة

“O, kadını aldatma söz konusu olmadığı sürece siyah ve kırmızı renkle boyanmakta sakınca görmezdi. Muhammed (b. Sirin) rahimehullah kırmızı ile boyanırdı.”^[50]

İbn Uleyye – İbn Avn rahimehullah yoluyla:

كَانُوا يَسْأَلُونَ مُحَمَّدًا عَنِ الْخِضَابِ بِالسَّوَادِ فَقَالَ لَا أَعْلَمُ بِهِ بَأْسًا

“Muhammed (b. Sirin) rahimehullah’a siyah ile boyanmak hakkında sorarlar, o da: “Bunda bir sakınca bilmiyorum” derdi.”[51]

Ma’n b. İsa – Muhammed b. Amr – Muhammed b. Sirin – Enes radıyallahu anh yoluyla:

سَأَلتُهُ عَن خِضاب رَسول الله صَلى الله عَليه وسَلم فَقالَ إِنَّ رَسولَ الله صَلى الله عَلَيه وسَلم لَم يَكُن بَلَغَ ذَلِكَ ولَكِنَّ أَبو بَكرٍ خَضَبَ بِالحِنّاء والكَتَمِ قالَ ابن سيرينَ فَخَضَبتُ يَومَئِذٍ بِالحِنّاء والكَتَمِ

“Ona Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem’in boyasını sordum. Dedi ki: “Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem’in akları boyayacak kadar çok değildi. Lakin Ebu Bekr radıyallahu anh kına ve ketem ile boyanırdı.” İbn Sirin rahimehullah dedi ki:

“Bunun üzerine o gün kına ve ketem ile boyandım.”^[52]

Abdurrahman b. Ebi Bekr es-Sıddık Rahimehullah

Hammad b. Seleme – Ammar b. Ebi Ammar rahimehullah yoluyla:

رأيت عبد الرحمن بن أبي بكر الصديق يخضب بالحناء والكتم

“Abdurrahman b. Ebi Bekr es-Sıddık rahimehullah’ı kına ve ketem ile boyanmış gördüm.”^[53]

İbn Şihab Ez-Zuhri Rahimehullah

El-Museyyeb b. Vadıh rahimehullah’tan: ez-Zencî b. Halid rahimehullah dedi ki:

رأيت الزُّهري أَسوَد الرَّأس واللحيَة بِالوَسْمَة

“ez-Zuhrî rahimehullah’ı saç ve sakallını vesme ile siyahlaştırmış halde gördüm.”^[54]

Ebu Nuaym el-Curcani – Ebu Utbe Ahmed b. el-Ferac – Damra b. Rebia – Ebu Hamze - İbn Şihab ez-Zuhrî rahimehullah yoluyla:

كنا نخضب بالسواد إذا كان الوجه جديدا فأما إذا انفضت الأسنان ونفض الوجه تركنا

“Bizler yüzümüz yeniyken siyahla boyanırdık. Dişlerimiz döküldüğü ve yüzümüz eskidiği zaman onu terk ederdik.”[55]

İbn Şihab rahimehullah siyahla boyanmış ve şöyle demiştir:

وأحبّها إلىّ أحلَكُها

“Bize en sevimli olanı simsiyah olanıdır.”[56]

Yusuf b. Abdillah Rahimehullah

İsa b. Muhammed – Ezher – Abdullah b. Avn rahimehullah yoluyla:

كان يوسُف بن عبد الله يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“Yusuf b. Abdillah (b. el-Haris) rahimehullah siyah ile boyanırdı.”^[57]

Musa b. Talha Rahimehullah

İbrahim b. Said – Ezher – İbn Avn rahimehullah yoluyla:

رَأَيْتُ مُوسَى بْنَ طَلْحَةَ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“Musa b. Talha rahimehullah’ı siyah ile boyanmış gördüm.”^[58]

Amr b. Osman rahimehullah’tan:

رَأَيْتُ مُوسَى بْنَ طَلْحَةَ يَخْتَضِبُ بِالْوَسْمَةِ

“Musa b. Talha rahimehullah’ı vesme ile boyanırken gördüm.”^[59]

Osman b. Ziyad el-İclî ve Ömer b. Ebi Zaide rahimehumallah dediler ki:

رَأينَا مُوسَى بن طَلْحَة يخضب بالوسمة

“Musa b. Talha rahimehullah’ı vesme ile boyanırken gördük.”[60]

Abdurrahman b. el-Esved Rahimehullah

Ebu Ömer et-Temimî – babası – Ebu Bekr en-Nehşelî yoluyla:

رَأَيْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْأَسْوَدِ يَخْضِبُ بِالْوَسْمَةِ

“Abdurrahman b. el-Esved rahimehullah’ı vesme ile boyanmış gördüm.”^[61]

Ali b. Abdillah b. Abbas Rahimehullah

Ali b. Muhammed b. el-Hasen er-Rakkî – İbn Ebi Meryem – Attâf b. Hâlid yoluyla:

رَأَيْتُ عَلِيَّ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَسْوَدَ الرَّأْسِ وَاللِّحْيَةِ

“Ali b. Abdillah b. Abbas rahimehullah’ın saç ve sakallarını simsiyah gördüm.”^[62]

Amr b. Ali – Meymun b. Zeyd – Ebu Sinan yoluyla:

كَانَ عَليّ بن عبد الله بن عَبَّاس مَعنا بِالشَّام وَكَانَت لَهُ لحية طَوِيلَة يخضبها بِالسَّوَادِ

“Ali b. Abdillah b. Abbas rahimehullah Şam’da bizimle beraberdi. Uzun bir sakalı vardı ve siyaha boyamıştı.”^[63]

Hasen el-Basrî Rahimehullah

İbn Uleyye – Yunus – el-Hasen el-Basri rahimehullah yoluyla:

أَنه كَانَ لَا يرى بَأْسا بالخضاب بِالسَّوَادِ

“Hasen el-Basri rahimehullah siyah ile boyanmakta sakınca görmezdi.”^[64]

Ebu Burde b. Ebi Musa Rahimehullah

Zekeriyya b. Yahya b. Ebi Zaide - El-Haccac b. Nusayr – İmran b. Ebi Zaide rahimehullah yoluyla:

رَأَيْت مُوسَى بن طَلْحَة وَهُوَ يخضب بِالسَّوَادِ قَالَ وَرَأَيْت أَبَا بردة بن أبي مُوسَى

“Musa b. Talha rahimehullah’ı ve Ebu Burde b. Ebi Musa rahimehullah’ı siyahla boyanmış gördüm.”^[65]

Katade Rahimehullah

Katade rahimehullah dedi ki:

رُخِّصَ فِي صِبَاغِ الشَّعْرِ بِالسَّوَادِ لِلنِّسَاءِ

“Kadınların saçlarını siyaha boyamalarına ruhsat verilmiştir.”^[66]

Ebu Kılabe Rahimehullah

Şebabe b. Sevvar – Ukbe b. Ebi’s-Sahba – Ebu Kılabe rahimehullah yoluyla:

أَنَّهُ كانَ يَخضِبُ بِالسَّوادِ

“Ebu Kılabe rahimehullah siyah ile boyanırdı.”^[67]

Ya’kub - İbn Uleyye – Halid el-Hazzâ rahimehullah yoluyla:

كَانَ أَبُو قلَابَة يخضب بالوسمة ثمَّ تَركهَا بعد ذَلِك

“Ebu Kılabe rahimehullah vesme ile boyanırdı. Sonra bunu terk etti.”^[68]

Muhammed İbnu’l-Hanefiyye Rahimehullah

İsrail – Abdula’lâ rahimehullah yoluyla:

سَأَلْتُ ابْنَ الْحَنَفِيَّةِ الْخِضَابُ بِالْوَسْمَةِ؟ فَقَالَ هِيَ خِضَابُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ

“İbnu’l-Hanefiyye rahimehullah’a vesme ile boyanmak hakkında sordum. Dedi ki: “O biz Ehl-i Beytin boyasıdır.”^[69]

İsrail – Abdulaziz b. Hakîm – Ebu İdris yoluyla:

رَأَيتُ ابنَ الحَنَفيَّة يخضِبُ بِالحِنّاء والكَتَمِ، فَقُلتُ لَهُ أَكانَ عَليٌّ يخضِبُ؟ قالَ لاَ قُلتُ فَما لَكَ؟ قالَ أَتَشَبَّبُ بِه لِلنِّساءِ

“İbnu’l-Hanefiyye rahimehullah’ın kına ve ketem ile boyandığını gördüm. Ona: “Ali radıyallahu anh boyanır mıydı?” dedim. O: “Hayır” dedi. Ben: “Peki sana ne oluyor?” dedim. Dedi ki: “Kadınlara genç görünmeye çalışıyorum.”[70]

Mutarrif b. Abdillah b. eş-Şihhir Rahimehullah

Muslim b. İbrahim – Mutarrif rahimehullah’ın azatlısı Safiye bt. Abdillah yoluyla:

رَأَيتُ عَلَى مُطَرِّف بن عَبد الله بُردًا قَطَريًّا ورَأَيتُهُ يَخضِبُ رَأسَهُ ولِحيَتَهُ بِالحِنّاء والكَتَمِ

“Mutarrif b. Abdillah (b. eş-Şihhir) rahimehullah’ın üzerinde katarî bir hırka gördüm. Yine onun saçını ve sakalını kına ve ketem ile boyadığını gördüm.”^[71]

Ebu Seleme b. Abdirrahman b. Avf Rahimehullah

Sufyan – Sa’d b. İbrahim – Ebu Seleme rahimehullah yoluyla:

أَنَّهُ كَانَ يَخْضِبُ بِالْوَسْمَةِ

“Ebu Seleme rahimehullah vesme ile boyanırdı.”^[72]

Urve b. ez-Zubeyr Rahimehullah

Muhammed b. Ubeyd el-Muharibi – Amr b. Safvan el-Muzeni rahimehullah yoluyla:

وَقيل لَهُ رَأَيْت عُرْوَة بن الزبير يَخْضِبُ بِالْوَسْمَةِ ؟ قَالَ نعم

“Ona, “Urve b. ez-Zubeyr’in vesme ile boyandığını gördün mü?” denildi. O da: “Evet” dedi.”^[73]

Ebu Kurayb – Cabir b. Nuh – Hişam b. Urve – babası yoluyla:

أَنه كَانَ يخضب رَأسه بِالْحِنَّاءِ والكتم

“Urve b. ez-Zubeyr rahimehullah saçlarını kına ve ketem ile boyardı.”^[74]

Ömer b. Ebi Seleme Rahimehullah

Ali b. Muslim – Ebu Davud – Şu’be rahimehullah yoluyla:

رَأَيْت عمر بن أبي سَلمَة يخضب بِالسَّوَادِ

“Ömer b. Ebi Seleme rahimehullah’ı siyah ile boyanmış gördüm.”^[75]

İbrahim en-Nehaî Rahimehullah

Sufyan – Hammad – İbrahim en-Nehai rahimehullah yoluyla:

لَا بَأْسَ بِالْوَسْمَةِ إِنَّمَا هِيَ بَقْلَةٌ

“Vesmede bir sakınca yoktur. O sadece bir bakla/bitkidir.”^[76]

Ebu Ca’fer Muhammed Bakır Rahimehullah

Hafs – Muhammed b. İshak rahimehullah yoluyla:

كَانَ أَبُو جَعْفَرٍ يَخْتَضِبُ بِثُلُثَيْ حِنَّاءٍ وَثُلُثِ وَسْمَةٍ

“Ebu Ca’fer rahimehullah üçte iki kına, üçte bir vesme katarak boyanırdı.”^[77]

Zuheyr – Urve b. Abdillah b. Kuşeyr yoluyla:

لَقيتُ أَبا جَعفَرٍ وقَد قَصِعَت لِحيَتي فَقالَ ما لَكَ عَن الخِضابِ؟ قالَ قُلتُ أَكرَهُهُ في هَذا البَلَدِ قالَ فاصبِغ بِالوَسِمَةِ فَإِنِّي كُنتُ أَخضِبُ بِها حَتى تَحَرَّكَ فَمي ثُمَّ قالَ إِنَّ أُناسًا مِن حَمقَى قُرّائِكُم يَزعُمونَ أَنَّ خِضابَ اللِّحَى حَرامٌ وأَنَّهُم سَأَلوا مُحَمدَ بنَ أَبي بَكرٍ أَو القاسِمَ بنَ مُحَمدٍ عَن خِضاب أَبي بَكرٍ فَقالَ كانَ يَخضِبُ بِالحِنّاء والكَتَمِ فَهَذا الصِّدّيقُ قَد خَضَبَ قالَ قُلتُ الصِّدّيقُ؟ قالَ نَعَم ورَبّ هَذِه القِبلَةِ أَو الكَعبَةِ إِنَّهُ الصِّدّيقُ

“Ebu Ca’fer Muhammed b. Ali rahimehullah ile karşılaştım. Sakallarım ağarmıştı. Dedi ki: “Neden boyamıyorsun?” Dedim ki: “Bu belde halkı onu hoşgörmüyorlar.” Dedi ki: “Vesme ile boya.” Ben zaten onunla boyanıyordum. Sonra dedi ki:

“Kurralarınızdan bazı ahmaklar sakalı boyanmanın haram olduğunu iddia ediyorlar! Onlar, Muhammed b. Ebi Bekr rahimehullah veya el-Kasım b. Muhammed rahimehullah’a Ebu Bekr radıyallahu anh’ın boyasını sordular. O da kına ve ketem ile boyandığını söyledi. İşte Sıddık da boyuyordu!.” Ben: “Sıddık mı dedin?” dedim. Dedi ki: “Evet, şu kıblenin veya Ka’be’nin rabbine yemin olsun ki  O Sıddıktır.”[78]

El-Fadl b. Dukeyn – Nusayr b. Ebi’l-Eş’as el-Kuradi – Suveyr Ebu’l-Cehm yoluyla: Ebu Ca’fer Muhammed b. Ali el-Bâkır rahimehullah dedi ki:

يا أَبا الجَهمِ بِمَ تَخضِبُ؟ قُلتُ بِالحِنّاء والكَتَم قالَ هَذا خِضابُنا أَهلَ البَيتِ

“Ey Ebu’l-Cehm! Neyle boyanıyorsun?” Ben: “Kına ve ketem ile” dedim. Dedi ki: “O biz ehl-i beytin boyasıdır.”^[79]

İbnu’l-Mubarek Rahimehullah

El-Museyyeb b. Vadıh rahimehullah’tan: “İbnu’l-Mubarek rahimehullah’ı vesme (siyah renk veren çivit) ile boyanmak hakkında şöyle derken işittim:

لَا بَأْسَ به هِيَ بَقْلَةٌ

“Sakınca yoktur. O bir bakladır.”^[80]

Yahya b. Ya’mur ve ed-Dahhak Rahimehumallah

Habib b. Atâ el-Horasanî dedi ki:

رَأَيْتُ يَحْيَى بْنَ يَعْمُرَ وَالضَّحَّاكَ يَخْضِبَانِ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ

“Yahya b. Ya’mur ve ed-Dahhak rahimehumallah’ın kına ve ketem ile boyandıklarını gördüm.”^[81]

İbrahim b. Cerir, Eban b. Cerir ve Said b. Amr el-Umevî Rahimehumullah

Ahmed b. Muhammed b. el-Velid el-Ezrakî – Amr b. Yahya b. Said b. Amr b. Said b. el-As yoluyla:

رَأَيتُ إِبراهيمَ وأَبانَ ابني جَرير بن عَبد الله وجَدّي يَخضِبونَ بِالحِنّاء والكَتَمِ

“Cerir b. Abdillah radıyallahu anh’ın oğulları olan İbrahim ile Eban’ın ve dedem (Said b. Amr el-Umevî’nin) kına ve ketem ile boyandıklarını gördüm.”^[82]

Ziyad b. İlaka Rahimehullah

Hatib el-Bağdadi; İbnu’l-Ebbar – Muhammed b. Humeyd – Cerir b. Abdilhamid rahimehullah yoluyla şöyle dediğini rivayet etmiştir:

ورأيت زياد بن علاقة يَخضِبُ بِالسَّوادِ

“Ziyad b. İlaka rahimehullah’ın siyahla boyandığını gördüm.”[83]

Muhammed b. İshak Rahimehullah

Hatib el-Bağdadi; İbnu’l-Ebbar – Muhammed b. Humeyd – Cerir b. Abdilhamid rahimehullah yoluyla şöyle dediğini rivayet etmiştir:

ورأيت مُحَمَّد بن إِسْحَاق يَخضِبُ بِالسَّوادِ

“Muhammed b. İshak rahimehullah’ın siyahla boyandığını gördüm.”[84]

Gaylan b. Cami Rahimehullah

Hatib el-Bağdadi; İbnu’l-Ebbar – Muhammed b. Humeyd – Cerir b. Abdilhamid rahimehullah yoluyla şöyle dediğini rivayet etmiştir:

ورأيت غيلان بن جامع يَخضِبُ بِالسَّوادِ وكان غيلان بن جامع عَلَى قضاء الكوفة…

“Gaylan b. Cami rahimehullah’ın siyahla boyandığını gördüm. Gaylan b. Cami, Kufe kadısı idi.”[85]

Ebu Yusuf Rahimehullah

El-Museyyeb b. Vadıh rahimehullah’tan: ez-Zencî b. Halid rahimehullah dedi ki:

ورأيت أبا يوسُف أَسوَد الرَّأس واللحيَة بِالوَسمَة

“Ebu Yusuf’u saç ve sakallarını vesme ile siyahlaştırmış halde gördüm.”^[86]

İshak b. Rahuye Rahimehullah

Kirmani dedi ki: “İshak (İbn Rahuye) rahimehullah’a (saç ve sakalı) siyaha boyamak hakkında sordum. Dedi ki:

لا بأس به إذا لم يَغُرَّ امرأة

“Kadını aldatmak için değilse sakınca yoktur.”^[87]

İmam Malik Rahimehullah

İbn Vehb, İmam Malik’ten şöyle dediğini rivayet etti:

فِي صَبْغِ الشَّعْرِ بِالسَّوَادِ لَمْ أَسْمَعْ فِي ذَلِكَ شَيْئًا مَعْلُومًا وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الصَّبْغِ أَحَبُّ إِلَيَّ

“Saç sakalı siyaha boyamaktan yasaklayan bilinen bir şey işitmedim. Ancak başka renge boyamak bana daha sevimlidir.”[88]

Bu Babda Sabit Olmayan Rivayetler

Ashab-ı Kirâm

Osman b. Affan Radıyallahu Anh

Ebu Osman Sahibu’l-Ekfan – Beşir b. Sibâ – İbn Ebi Muleyke rahimehullah yoluyla:

أَن عُثْمَان بن عَفَّان كَانَ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“Osman b. Affan radıyallahu anh siyah ile boyanırdı.”^[89]

Ebu Ubeyde b. el-Cerrah Radıyallahu Anh

Muhammed b. Ömer – İbn Ebi Sebra – Ebu Ubeyde b. el-Cerrah radıyallahu anh’ın kavminden bazı adamlar yoluyla; ve: Muhammed b. Ömer El-Vakidî ve Mus’ab b. İsmail el-Mus’abî – Muhammed b. Ahmed b. Mahan – Amr yoluyla:  ve: Muhammed b. el-Huseyn b. Şehriyar – Ebu Hafs (Amr b. Ali) el-Fellas yoluyla: ve: Muhammed b. Abdirrahman – Halid b. en-Nasr – Amr b. Ali el-Fellas yoluyla: dediler ki:

وكانَ أَبو عُبَيدَةَ بنَ الجَرّاح يَصبُغُ رَأسَهُ ولِحيَتَهُ بِالحِنّاء والكَتَمِ

“Ebu Ubeyde b. el-Cerrah radıyallahu anh saçını ve sakalını kına ve ketem ile boyardı.”[90]

İbn Abbas Radıyallahu Anhuma

Seleme b. Bişr – Halid b. Yezid b. Ebi Malik – İbn Abbas radıyallahu anhuma yoluyla:

أنه كَانَ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“İbn Abbas radıyallahu anhuma siyah ile boyanırdı.”^[91]

Cerir b. Abdillah Radıyallahu Anh

Muhammed b. Mansur el-Kelbî – Suleym Ebu’l-Huzeyl yoluyla:

رَأَيْتُ جَرِيرَ بْنَ عَبْدِ اللهِ يُخَضِّبُ رَأْسَهُ وَلِحْيَتَهُ بِالسَّوَادِ

“Cerir b. Abdillah radıyallahu anh’ın saç ve sakalını siyah ile boyadığını gördüm.”^[92]

Abdullah b. Ca’fer Radıyallahu Anhuma

Ebu’l-Fadl Ubeydullah b. Sa’d el-Kuraşî – Ömer – Şerik – Rişdeyn b. Kurayb yoluyla:

رَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ يَخْضِبُ بِالْوَسْمَةِ

“Abdullah b. Ca’fer radıyallahu anhuma’yı vesme ile boyanırken gördüm.”^[93]

Mugira b. Şu’be Radıyallahu Anh

Muhammed b. Muaviye en-Nisaburi - Davud b. Halid – Abbas b. Abdillah b. Ma’bed b. Abbas yoluyla:

إن أول من خضب بالسواد المغيرة بن شعبة خرج على الناس، وكان عهدهم أنه أبيض الشعر فعجب الناس منه

“Siyah ile ilk boyanan Mugira b. Şu’be radıyallahu anh’tır. Saç ve sakalı bembeyaz iken insanların yanına siyahla boyanmış çıkınca şaşırdılar.”^[94]

Amr b. el-As Radıyallahu Anh

İbn Vehb – İbn Lehia – Ebu Kubeyl el-Meafiri yoluyla:

دَخَلَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ وَقَدْ صَبَغَ رَأْسَهُ وَلِحْيَتَهُ بِالسَّوَادِ فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ أَنَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَهْدِي بِكَ شَيْخًا وَأَنْتَ الْيَوْمَ شَابٌّ عَزَمْتُ عَلَيْكَ إِلَّا مَا خَرَجْتَ فَغَسَلْتَ هَذَا السَّوَادَ

“Amr b. el-As radıyallahu anh, saç ve sakallarını siyaha boyamış halde Ömer b. el-Hattab radıyallahu anh’ın yanına girdi. Ömer radıyallahu anh ona: “Sen kimsin?” dedi. O da: “Ben Amr b. el-As’ım” dedi. Ömer radıyallahu anh dedi ki: “Sen yaşlı biriydin, bugün ise bir gençsin! Mutlaka yanımdan çıktığında bu siyahlıkları yıka!”^[95]

Umeyr b. Cabir ve Eşras el-Kindî Radıyallahu Anhuma

Ebu İbrahim et-Tercümani – İshak b. el-Haris el-Kuraşi yoluyla:

رَأَيْتُ عُمَيْرَ بْنَ جَابِرٍ وَأَشْرَسَ بْنَ غَاضِرَةَ الْكِنْدِيَّ وَكَانَتْ لَهُمَا صُحْبَةٌ يَخْضِبَانِ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ

“Sahabeden olan Umeyr b. Cabir ve Eşras b. Gadira el-Kindî radıyallahu anhuma’yı gördüm. Onlar kına ve ketem ile boyanıyorlardı.”^[96]

Havvat b. Cubeyr Radıyallahu Anh

Muhammed b. Ömer – Salih b. Havvat b. Salih b. Havvat b. Cubeyr – ailesi yoluyla ve: Muhammed b. İshak es-Sekafi – Ebu Yunus el-Medini – İbrahim b. el-Munzir rahimehullah yoluyla:

وَكَانَ خَوَّات بْنُ جُبَيْرِ يَخْضِبُ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ

“Havvat b. Cubeyr radıyallahu anh kına ve ketem ile boyanırdı.”^[97]

Şurahbil b. Semt Radıyallahu Anh

İbn Ebi Asım eş-Şeyb vel-Hidab kitabında isnadıyla Şurahbil b. Semt radıyallahu anh’ın siyahla boyandığını rivayet etmiştir.[98]

Tabiin ve Sonrakiler

Amr b. Osman b. Affan Rahimehullah

Ma’n b. İsa – Ebu Ma’şer - Said b. Ebi Said el-Makburî rahimehullah yoluyla:

رأيت أبناء صحابة رسول الله صلى الله عليه وسلم يصبغون بالسواد منهم عمرو بن عثمان بن عفان

“Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem’in sahabesinin çocuklarını gördüm, onlar siyah ile boyanırlardı. Amr b. Osman b. Affan rahimehullah da onlardan biriydi.”^[99]

Ebu Ya’kub el-Amirî Rahimehullah

El-Fadl b. Ya’kub’dan: Said b. Mesleme rahimehullah dedi ki:

وَرَأَيْتُ أَبَا يَعْقُوبَ الْعَامِرِيَّ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ

“Ebu Ya’kub el-Âmirî rahimehullah’ı siyaha boyanmış gördüm.”^[100]

İbn Curayc Rahimehullah

El-Fadl b. Ya’kub’dan: Said b. Mesleme rahimehullah dedi ki:

وَرَأَيْتُ ابْنَ جُرَيْحٍ يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ ثُمَّ تَرَكَ بَعْدُ فَجَعَلَ يَخْضِبُ بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ

“İbn Cureyc rahimehullah’ı siyaha boyanmış gördüm. Sonra bunu bırakıp kına ve ketem ile boyanmaya başladı.”^[101]

Zeynulabidin Ali b. el-Huseyn Rahimehullah

Abdulaziz b. el-Hattab ed-Dabbi – Musa b. Ebi Habib et-Taifi yoluyla:

رَأَيتُ عَليَّ بنَ حُسَينٍ يخضبُ بِالحِنّاء والكَتَمِ

“Ali b. Huseyn rahimehullah’ı kına ve ketem ile boyanmış gördüm.”^[102]

Anbese b. Said Rahimehullah

İbn Ebi Asım isnadıyla şöyle rivayet etmiştir: Anbese b. Said rahimehullah dedi ki:

إِنَّمَا شعرك بِمَنْزِلَة ثَوْبك فاصبغه بِأَيّ لون شِئْت وأحبه إِلَيْنَا أحلكه

“Saç sakalın ancak elbisen mesabesindedir. Onu dilediğin renkte boya. Onun bize en sevimlisi simsiyah olanıdır.”[103]

Siyahla Boyanmayı Caiz Gören Diğer İsimler

İbnu’l-Kayyım rahimehullah, İbn Ebi Asım, Taberî ve İbnu’l-Cevzi’den naklederek tabiinden ve sonrakilerden şu isimlerin de siyaha boyanmayı caiz gördüklerini zikretmiştir: Eyyûb es-Sahtiyani, İsmail b. Ma'dîkerib, Muharib b. Disâr, Yezîd b. Ruşeyk, Amr b.el-Mukaddemî ve Kasım b. Sellâm rahimehumullah.”[104]

İbn Ebi Asım isnadıyla şöyle rivayet etmiştir: İsmail b. Ebi Abdillah siyah ile boyanırdı.[105]

---

[1] Sahih. Buhârî (3919-3920)

[2] Buhârî ve Muslim'in şartlarına göre sahih. İbn Hibban (12/283) Ahmed b. Hazlem, Hadisu’l-Evzai (3)

[3] Buhârî ve Muslim'in şartlarına göre sahih. Ma’mer Cami (785) Taberânî Musnedu'ş-Şamiyyîn (3103) İbn Sa’d (3447, 3452)

[4] Buhârî ve Muslim'in şartlarına göre sahih. Ebu’l-Meâli el-Feravî Subaiyyat (1) İbn Ebi Ömer el-Adeni’nin Musned’inden naklen: Busayrî, İthaf (4114) Begavi Şerhu’s-Sunne (3176) İbn Sad (3/189) Belazuri Ensab (10/76) İbn Asakir Mu’cem (1351) Buhârî ve Muslim başka bir rivayet yolundan benzerini rivayet etmişlerdir.

[5] Sahih mevkuf. Ebu Bekr el-Bagendi, Min Hadisi Şeyban b. Ferruh (68)

[6] Sahih. Muslim (2341)

[7] Zayıf mevkuf. Hakîm et-Tirmizî el-Menhiyyat (s.201) İbn Kuteybe Uyunu’l-Ahbar (2/352)Taberî Tehzibu’l-Asar (833) İbn Ebi'd-Dunyâ el-Umr ve’ş-Şeyb (4)

[8] Hasen mevkuf. Ebu Nuaym Ma’rife (500, 501) Hâkim (3/567)

[9] Hasen mevkuf. Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (1/138), İbn Sa’d (3242) Ebu Nuaym Ma’rife (499-501)

[10] Hasen ligayrihi mevkuf. İbn Sa’d (3241)

[11] Hasen mevkuf. Taberî Tehzibu’l-Asar (844) Hallal el-Vukuf ve Tereccul (144)

[12] Hasen mevkuf. İbn Ebî Âsım el-Âhâd ve'l-Mesânî (412)

[13] Hasen mevkuf. Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/99)

[14] Hasen mevkuf. İbn Ebî Şeybe (25017) Buhârî Tarih (669) İbn Sa’d (7494) Taberî Tehzibu’l-Asar (837) Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/98)

[15] Sahih mevkuf. Taberî Tehzibu’l-Asar (842)

[16] Sahih mevkuf. Taberî Tehzibu’l-Asar (847)

[17] Hasen mevkuf. İbn Ebî Âsım el-Âhâd ve'l-Mesânî (411) Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/22)

[18] Sahih mevkuf. Ma’mer Cami (800)

[19] Hasen mevkuf. Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/22) Ebu Nuaym Ma’rife (1750)

[20] Zayıf mevkuf. İbn Sa’d (7364) Ebu’r-Rebi es-Semman çok zayıftır.

[21] Zayıf mevkuf. İbn Ebî Âsım el-Âhâd ve'l-Mesânî (410) Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/22)

[22] Zayıf mevkuf. İbn Sa’d (7362) isnadında Yeman b. el-Mugira zayıftır.

[23] Sahih. Buhârî (3748)

[24] Sahih mevkuf. Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/98)

[25] Sahih mevkuf. Taberî Tehzibu’l-Asar (840-41)

[26] Sahih mevkuf. İbn Ebi'd-Dunyâ el-Umr ve’ş-Şeyb (9) Kirmani Mesail (449) İbn Sa’d (7363, 7486) Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/99) Taberî Tehzibu’l-Asar (839, 843)

[27] Sahih mevkuf. İbn Sa’d (7488)

[28] Sahih mevkuf. İbn Ebî Âsım el-Âhâd ve'l-Mesânî (422) Abdurrazzak (20184) Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/99)

[29] Hasen mevkuf. İbnu’l-Ca’d Musned (2126) Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/22, 99) Tahavi Şerhu Muşkili’l-Asar (9/315)

[30] Sahih mevkuf. Ebu Zur’a ed-Dimeşki Tarih (s.611) İbn Asakir Tarih (14/128)

[31] Sahih mevkuf. İbn Sa’d (7487, 7492)

[32] Sahih mevkuf. Taberî Tehzibu’l-Asar (838) İbn Sa’d (7491)

[33] Sahih mevkuf. Ebu Zur’a ed-Dimeşki Tarih (529) İbn Sa’d (2900)

[34] Hasen mevkuf. İbn Sa’d (7490, 7496)

[35] Hasen mevkuf. İbn Sa’d (7489)

[36] Hasen ligayrihi mevkuf. İbn Sa’d (7495) Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/99)

[37] Çok zayıf mevkuf. İbn Sa’d (7493) Muhammed b. Ubeyd metruktur.

[38] Çok zayıf mevkuf. Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (3/99) Suleym b. Muslim metruktur.

[39] Sahih mevkuf. Taberî Tehzibu’l-Asar (857, 858) Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (17/268) Fesevi Ma’rife (3/204) İbn Ebi Hayseme Tarih (1391) İbn Sa’d (6325) İbn Ebî Şeybe (25025) Tahavi Şerhu Muşkili’l-Asar (9/314) İbn Hibban es-Sikat (909)

[40] Hasen mevkuf. Taberî Tehzibu’l-Asar (859) Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (17/267)

[41] Sahih mevkuf. İbn Ebî Şeybe (25530)

[42] Sahih mevkuf. Hatib Tarih (3/398) İbn Asakir Tarih (6/433, 27/80)

[43] Sahih mevkuf. Kirmani Mesail (450) Taberî Tehzibu’l-Asar (856) İbn Sa’d (11908)

[44] Hasen mevkuf. Kirmani Mesail (451)

[45] Sahih ligayrihi maktu. İbn Ebi'd-Dunyâ el-Umr ve’ş-Şeyb (3) Muhammed b. Halef el-Veki Ahbaru Kudat (2/54)

[46] Sahih maktu. Fesevi Ma’rife (3/22) İbnu’l-Ca’d Musned (681) İbn Ebî Şeybe (5/183)

[47] Hasen maktu. Hatib Tarih (7/256) İbn Ebi Asım eş-Şeyb ve’l-Hidab (el yazma 72/a)

[48] Sahih maktu. İbn Ebi'd-Dunyâ el-Umr ve’ş-Şeyb (6)

[49] Sahih maktu. İbn Ebî Şeybe (5/183)

[50] Sahih maktu. Kirmani Mesail (446)

[51] Sahih maktu. İbn Ebî Şeybe (5/183) Taberî Tehzibu’l-Asar (873)

[52] Sahih. İbn Sa’d (11403)

[53] Sahih maktu. İbn Sa’d (5789) İbn Hibban Meşahiru Ulemai’l-Emsar (45)

[54] Hasen maktu. Kirmani Mesail (445)

[55] Hasen maktu. Ebu Ahmed el-Hakim el-Esami ve’l-Kuna (4/59)

[56] Sahih maktu. Ahmed (6/309) Ma’mer Cami (784) İbn Sa’d Tabakat (1/379)

[57] Sahih maktu. Kirmani Mesail (447) Taberî Tehzibu’l-Asar (873)

[58] Sahih maktu. İbn Ebi'd-Dunyâ el-Umr ve’ş-Şeyb (12) Kirmani Mesail (448)

[59] Sahih maktu. İbn Ebî Şeybe (5/183) Taberî Tehzibu’l-Asar (880)

[60] Sahih maktu. Taberî Tehzibu’l-Asar (879)

[61] Hasen maktu. İbn Ebi'd-Dunyâ el-Umr ve’ş-Şeyb (11)

[62] Sahih maktu. İbn Ebi'd-Dunyâ el-Umr ve’ş-Şeyb (13)

[63] Hasen maktu. Taberî Tehzibu’l-Asar (869) el-Muhallisiyyat (3093) İbn Asakir Tarih (43/49)

[64] Sahih maktu. Taberî Tehzibu’l-Asar (866) İbn Ebî Şeybe (5/183)

[65] Sahih maktu. Taberî Tehzibu’l-Asar (881)

[66] Sahih maktu. Ma’mer Cami (791)

[67] Sahih maktu. İbn Sa’d (11285)

[68] Sahih maktu. Taberî Tehzibu’l-Asar (883)

[69] Sahih maktu. İbn Ebî Şeybe (5/183) İbn Sa’d (8520)

[70] Sahih maktu. İbn Sa’d (7961)

[71] Hasen maktu. İbn Sa’d Tabakat (11052)

[72] Sahih maktu. Taberî Tehzibu’l-Asar (894) İbn Ebî Şeybe (5/183) İbn Asakir Tarih (29/298)

[73] Hasen maktu. Taberî Tehzibu’l-Asar (886)

[74] Zayıf maktu. Taberî Tehzibu’l-Asar (885) Cabir b. Nuh zayıftır.

[75] Sahih maktu. Taberî Tehzibu’l-Asar (895)

[76] Sahih maktu. İbn Ebî Şeybe (5/183) Taberî Tehzibu’l-Asar (896-97)

[77] Hasen maktu. İbn Ebî Şeybe (5/183)

[78] Sahih maktu. İbn Sa’d (3571) İbn Asakir Tarih (54/284)

[79] Hasen ligayrihi maktu. İbn Sa’d Tabakat (8521) Suveyr b. Ebi Fahite Ebu’l-Cehm zayıftır.

[80] Hasen maktu. Kirmani Mesail (444)

[81] Ebu’l-Kasım el-Begavi Nushatu Talut b. Abbad (8)

[82] Sahih maktu. İbn Sa’d Tabakat (10460)

[83] Hasen maktu. Hatib Tarih (7/256) İbn Ebi Asım eş-Şeyb ve’l-Hidab (el yazma 72/a)

[84] Hasen maktu. Hatib Tarih (7/256) İbn Ebi Asım eş-Şeyb ve’l-Hidab (el yazma 72/a)

[85] Hasen maktu. Hatib Tarih (7/256) İbn Ebi Asım eş-Şeyb ve’l-Hidab (el yazma 72/a)

[86] Hasen maktu. Kirmani Mesail (445)

[87] Sahih maktu. Kirmanî Mesail (443) Hallal el-Vukuf ve’t-Tereccul (142)

[88] Sahih maktu. İbn Abdilber et-Temhid (21/83)

[89] Zayıf mevkuf. Taberî Tehzibu’l-Asar (835) Dulabi el-Kuna (1253) Ebu Nuaym Ma’rife (232) İsnadında meçhul raviler vardır.

[90] İbn Sa’d Tabakat (4353, 11704) Ebu Nuaym Marife (562, 584) İbn Asakir Tarih (25/488-490) Belazuri Ensabu’l-Eşraf (11/68)

[91] Zayıf mevkuf. Begavi Mu’cemu’s-Sahabe (1458) Halid b. Yezid b. Ebi Malik zayıftır.

[92] Zayıf mevkuf. Taberânî Mu'cemu'l-Kebîr (2/291)

[93] Zayıf mevkuf. İbn Ebi'd-Dunyâ el-Umr ve’ş-Şeyb (10) İbn Asakir Tarih (27/294) Rişdeyn b. Kurayb zayıftır.

[94] Çok zayıf. İbn Sa’d (6074) Ebu’l-Ferac el-İsbehani el-Egani (16/93) Muhammed b. Muaviye en-Nisaburi metruktur.

[95] Zayıf mevkuf. Beyhakî (15222) mürsel olup İbn Lehia, an’ane ile rivayet etmiştir.

[96] Zayıf mevkuf. Ebu Nuaym Ma’rife (1101) İbn Mende Marifetu’s-Sahabe (s.212) İshak b. el-Haris zayıftır.

[97] Ebu Nuaym Ma’rife (2507) İbn Sa’d Tabakat (4469) Ebu Abdillah İbn Mende Fethu’l-Bab (s.397)

[98] İbn Mulakkin et-Tavdih (28/130) Ayni Umdetu’l-Kari (22/51)

[99] Zayıf maktu. İbn Sa’d (7014) Dulabi Zurriyetu’t-Tahira (168)

[100] Zayıf maktu. İbn Ebi'd-Dunyâ el-Umr ve’ş-Şeyb (3)

[101] Zayıf maktu. İbn Ebi'd-Dunyâ el-Umr ve’ş-Şeyb (3)

[102] Zayıf. İbn Sa’d Tabakat (8349) Musa b. Ebi Habib zayıftır.

[103] İbn Mulakkin et-Tavdih (28/130) Ayni Umdetu’l-Kari (22/51)

[104] Bkz.: Zadu’l-Mead (4/545) İbnu’l-Cevzi Laktu’l-Menafi (1/486)

[105] İbn Mulakkin et-Tavdih (28/130) Ayni Umdetu’l-Kari (22/51)